Hyraceum nastaje tamo gde stenski damani i njima bliske vrste generacijama ostavljaju mokraću i fekalije na istom mestu, sve dok se masa ne stvrdne i ne postane nalik steni. Stenski daman potiče iz Afrike i sa Bliskog istoka. Generacijama vrši nuždu na istom mestu, koje može biti zaklonjeno u pećini. Poznato je da stenski damani koriste zajedničke nužnike. Tako nastale naslage sastoje se od hyraceuma i kuglica izmeta damana, koje mogu da se okamene i očuvaju više od 50.000 godina. Hyraceum je smeđ proizvod mokraće, nalik fosilnoj smoli. Gomila se izuzetno sporo, pa je u suštini neobnovljiv resurs. Na dobro zaštićenim mestima naslage mogu biti deblje od jednog metra i široke nekoliko metara. Smatra se da su naslage sa nalazišta Groenfontein u planinama Cederberg u Južnoj Africi počele da se gomilaju pre oko 70.000 godina. Te naslage čuvaju zapis o klimi i vegetaciji iz prošlosti.
Životinja
Stenski daman je kopnena životinja srednje veličine, teška 4 do 5 kg, sa kratkim ušima. Živi na stenovitim staništima sa pukotinama u koje se sklanja od grabljivaca, na nadmorskoj visini do 4.200 m, obično u grupama od 10 do 80 jedinki. Areal mu se proteže preko podsaharske Afrike, u odvojenoj severnoj i južnoj populaciji, i dopire do južnog Alžira, Libije, Egipta i Bliskog istoka, sa populacijama u Izraelu, Jordanu, Libanu i na Arabijskom poluostrvu.
Nastanak naslaga
Naslaga se gradi od dva glavna dela, kuglica izmeta i hyraceuma, a odnos među njima zavisi od oblika nalazišta. Kuglice su obično prečnika 0,5 do 1 cm i brzo se gomilaju, pa duboke gomile nastaju za nekoliko godina ili čak meseci, dok mokraća posle isparavanja ostavlja samo vrlo tanak sloj hyraceuma. Naslage koje čini uglavnom hyraceum rastu mnogo sporije. Razdoblja sa više padavina ili veće vlažnosti uništavaju postojeće naslage, a u sušnijim razdobljima one mogu da se razviju i opstanu. Najdeblje naslage pronađene su na nalazištima masivnih, horizontalno uslojenih stena kao što su granit i kvarcit, gde godišnje padne otprilike 30 do 480 mm kiše. Mnoge naslage se više ne uvećavaju.
Hemija
Hyraceum je u suštini mešavina organskih jedinjenja, rastvorljivih soli, kalcijum-karbonata i minerala silvina. Formula silvina je KCl. Hyraceum ima higroskopna svojstva. Na slabo zaštićenim mestima u sušnim oblastima mokraća damana ostavlja na stenama beo talog kalcijum-karbonata. U vlažnijim sredinama (>800 mm prosečnih godišnjih padavina) tragova nagomilanog hyraceuma ima malo ili ih uopšte nema. Na radiokarbonsku starost hyraceuma ne utiču rezervoarski efekat ni unos novog ugljenika. Naslage su izolovani sistemi, a hyraceum disanjem dolazi u ravnotežu sa atmosferskim ugljenikom-14 u trenutku taloženja. Ramanska i infracrvena spektroskopija pokazuju nekoliko polimorfa kalcijum-karbonata, mnogo silvina i organsku komponentu. Organske komponente proučavane su pirolitičkom GC/MS i analizom GC/MS lipida koji se ekstrahuju rastvaračima. Naslaga je mešavina proizvoda metabolizma životinja, nesvarene hrane i stranih čestica koje donese vetar ili ih životinje unesu na nogama i krznu.
Arhiv klime
Naslage sadrže fosilni polen i stabilne izotope ugljenika, azota i vodonika, koji beleže kakva je bila okolina u prošlosti. Pošto su stare i često neprekinute, naslage su postale dragoceno sredstvo za rekonstrukciju nekadašnjih promena okoline i klime. Klima južne Afrike, od polusušne do izrazito sušne, ne pogoduje jezerima i močvarama, koji u umerenim i tropskim oblastima obično čuvaju duge zapise o promenama okoline. U mnogim slučajevima naslage su jedini dostupan izvor podataka o promenama klime i okoline u sušnim oblastima Afrike i Arabije. Istraživački projekat o naslagama u južnoj Africi, sproveden od 2010. do 2016. godine, primenio je oko 750 radiokarbonskih datiranja na više od 100 preseka sa 29 velikih nalazišta. Projekat je dao zapise rezolucije kraće od deset godina, kao i zapise koji sežu unazad procenjenih 70.000 godina. Kolebanja azota-15 u naslagama na dugim vremenskim skalama veoma liče na druge posredne pokazatelje promena padavina, što potvrđuje da naslage mogu da služe kao klimatski zapisi.
Upotreba i sakupljanje
Hyraceum je tražena sirovina koja se koristi i u tradicionalnoj južnoafričkoj medicini i u parfimeriji. Naučni krugovi kritikuju njegovo sakupljanje za prodaju kao uništavanje ključnog resursa koji bi mogao da pomogne u razumevanju uticaja klimatskih promena u osetljivim oblastima.
Tradicionalna medicina
Fosilizovani hyraceum koristi se u Južnoj Africi kao tradicionalni narodni lek za epilepsiju. Stenski damani proizvode velike količine hyraceuma, lepljive mase izmeta i mokraće koja se u južnoafričkoj narodnoj medicini koristi za lečenje više bolesti, među njima epilepsije i konvulzija. GABA-benzodiazepinski receptor je neurološko receptorsko mesto preko kog benzodiazepini kao što su diazepam i lorazepam deluju u lečenju napada. Autori svoje rezultate opisuju kao preliminarne i navode da nisu u suprotnosti sa tradicionalnom upotrebom hyraceuma protiv epilepsije.
