Voor zijde, voor specerijen, voor thee, voor opium was er hars. Een bleke, wasachtige, bittersweet hars die uit de gewonde schors van een kleine, gedraaide boom sijpelde, groeiend in enkele van de meest onherbergzame gebieden op aarde. Al minstens vijfduizend jaar was deze substantie een van de kostbaarste handelswaar van de oude wereld, gewaardeerd, op bepaalde momenten in de geschiedenis, tegen prijzen die in de buurt van goud kwamen. Het financierde koninkrijken, wijdde tempels in, balsemde farao’s en bouwde handelsroutes die de politieke geografie van het Midden-Oosten voor millennia zouden vormen. Het wordt nog steeds verbrand in elke katholieke kathedraal op aarde, nog steeds verhandeld in de souks van Salalah, nog steeds geoogst van dezelfde boomsoorten met dezelfde methoden die in de Bronstijd werden gebruikt. De naam is wierook, ook wel olibanum genoemd. Het verhaal is het verhaal van de oudste verslaving van de beschaving aan geur.
5 min
Wierook is de aromatische gomhars van bomen uit het geslacht Boswellia, een lid van de familie Burseraceae. Er zijn ongeveer twintig Boswellia-soorten, maar de handel in wierook heeft zich historisch geconcentreerd op drie: Boswellia sacra, inheems in de Dhofar-regio van Zuid-Oman en delen van Jemen; Boswellia carterii, gevonden in Somalië en de Hoorn van Afrika; en Boswellia serrata, die groeit in de droge bossen van India.
De hars wordt geoogst via een proces dat tappen wordt genoemd. Een oogsteraar maakt ondiepe insnijdingen in de schors van de boom met een gespecialiseerd schraapgereedschap, in Oman wordt dit gereedschap een mingaf genoemd. De boom reageert op de wond door een melkachtige witte sap af te scheiden, een verdedigingsmechanisme vergelijkbaar met een bloedstolsel. Over een periode van een tot twee weken hardt deze sap uit in de droge woestijnlucht tot onregelmatig gevormde doorschijnende klonten die "tranen" worden genoemd. Deze methode is sinds de oudheid niet significant veranderd. Plinius de Oudere beschreef het in zijn Natuurlijke Historie (Boek XII) in de eerste eeuw.
De Wierookroute is een van de oudste handelsnetwerken in de menselijke geschiedenis. Het dateert van enkele eeuwen vóór de Zijderoute en verbond de productiecentra van Zuid-Arabië en de Hoorn van Afrika met de consumptiecentra van Egypte, Mesopotamië, de Levant en uiteindelijk Rome.
De rijkdom die door de handel in wierook werd gegenereerd was enorm. De koninkrijken van Zuid-Arabië stonden bij de Romeinen gezamenlijk bekend als "Arabia Felix", gelukkig Arabië, vanwege hun welvaart. De Nabateeërs, die Petra en het noordelijke deel van de Wierookroute beheersten, werden buitengewoon rijk. Petra, die onwaarschijnlijke stad van tempels en graven uitgehouwen uit levend gesteente, werd gefinancierd door de handel in wierook.
Waarom was wierook zo waardevol? Omdat het een functie vervulde die geen enkele andere substantie adequaat kon vervangen: het was het medium waarmee mensen met hun goden communiceerden. Het verbranden van wierook is een van de oudste en meest universele rituele praktijken. De logica is intuïtief: rook stijgt op. Dus stijgt rook naar de hemel, naar het goddelijke rijk. Geurende rook is een offer.
In het oude Egypte werd wierook dagelijks in tempels verbrand als offergave. Het was een belangrijk ingrediënt in kyphi. Het werd gebruikt bij mummificatie. In de Hebreeuwse Bijbel komt wierook herhaaldelijk voor, met name als een van de ingrediënten in de heilige wierook voorgeschreven in Exodus 30:34-36. Het christendom erfde het liturgische gebruik en breidde het uit. In de katholieke en orthodoxe praktijk wordt wierook verbrand tijdens de mis, bij begrafenissen, bij de inwijding van kerken. Het wierookvat is een van de meest herkenbare voorwerpen van de christelijke eredienst.
De islam waardeert wierook ook. Bakhoor, het verbranden van geurige harsen en houtsoorten, is een wijdverbreide praktijk in de Arabische wereld. De profeet Mohammed wordt in verschillende hadiths genoemd als iemand die het roken van huizen met wierook aanbeveelt.
In de parfumerie neemt wierook een unieke positie in. Het olfactorische profiel is moeilijk precies te beschrijven omdat het op meerdere niveaus tegelijk werkt: harsachtig en balsamisch, maar ook citroenachtig en helder; rokerig en kerkelijk, maar ook schoon en bijna muntachtig; warm en aards, maar met een onverwachte transparantie.
De chemie achter deze complexiteit is goed in kaart gebracht. Wierook essentiële olie bevat een mix van monoterpenen (alpha-pineen, limoneen, myrceen), sesquiterpenen en geoxideerde verbindingen waaronder incensole en incensole acetaat. Incensole acetaat heeft bijzondere wetenschappelijke interesse gewekt. Een studie uit 2008 door Arieh Moussaieff en collega’s aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem, gepubliceerd in The FASEB Journal, toonde aan dat het TRPV3-ionkanalen activeert, wat anxiolytische en antidepressieve effecten produceert in diermodellen. De hars ruikt niet alleen heilig; het kan via een specifiek moleculair mechanisme een gemoedstoestand induceren die bevorderlijk is voor de ervaring van het heilige.
Tegenwoordig is de handel in wierook een fractie van wat het in de oudheid was, maar het is niet onbeduidend. Oman blijft de meest prestigieuze bron. Maar de langetermijnvooruitzichten zijn zorgwekkend. Een studie uit 2019 door Frans Bongers en collega’s aan Wageningen University, gepubliceerd in Nature Sustainability, voorspelde dat de Boswellia-populaties in de komende twintig jaar met 50% kunnen afnemen. Dat is meer dan een economisch of ecologisch probleem. Het is een culturele ramp in slow motion.
De boog van dit verhaal verdient aandacht. Een boom, gewond in een vijandige omgeving, produceert een substantie om zichzelf te beschermen. Mensen ontdekken dat deze substantie, verbrand, een rook produceert die ongeëvenaard is. Ze bouwen handelsroutes om het te verkrijgen, koninkrijken om die routes te beheersen, rituelen om het gebruik ervan te wijden. Ze vervoeren het over woestijnen op kamelenrug, over oceanen in de ruimten van dhows. Ze bestuderen het op moleculair niveau en ontdekken dat het op de hersenen werkt op manieren die precies overeenkomen met de subjectieve toestanden die ze al vijf millennia beschrijven.
En nu, door een combinatie van hebzucht en verwaarlozing, riskeren ze het volledig te verliezen. Wierook is niet slechts een grondstof. Het is een artefact van de relatie tussen mensen en de natuurlijke wereld. Het verliezen ervan zou niet alleen een geur verliezen zijn, maar een vijfduizend jaar durend gesprek tussen onze soort en het heilige, gedragen op een draad van rook.
Dit materiaal bij Première Peau: Albâtre Sépia. Zeven extraits op 20%, één collectie. De Discovery Set brengt alle zeven samen in 2 ml.
