Voor zijde, voor specerijen, voor thee, voor opium, was er hars. Een bleke, wasachtige, zoet-bittere hars die uit de beschadigde schors van een klein, krom boompje sijpelde dat groeide in enkele van de meest onherbergzame gebieden op aarde. Minstens vijfduizend jaar lang was deze substantie een van de meest waardevolle handelswaren in de oude wereld, gewaardeerd, op bepaalde momenten in de geschiedenis, tegen prijzen die bijna gelijk waren aan die van goud. Ze financierde koninkrijken, wijdde tempels in, balsemde farao's en bouwde handelsroutes die de politieke geografie van het Midden-Oosten voor millennia zouden vormen. Ze wordt nog steeds verbrand in elke katholieke kathedraal op aarde, nog steeds verhandeld in de soeks van Salalah, nog steeds geoogst van dezelfde boomsoorten met dezelfde methoden die al in de bronstijd werden gebruikt. Haar naam is wierook — olibanum. Haar geschiedenis is het verhaal van de oudste verslaving van de beschaving aan geur.
5 min
Wierook is de aromatische gomhars van bomen uit het geslacht Boswellia, lid van de familie Burseraceae. Er zijn ongeveer twintig Boswellia-soorten, maar de wierookhandel draaide historisch gezien rond drie: Boswellia sacra, afkomstig uit de regio Dhofar in het zuiden van Oman en delen van Jemen; Boswellia carterii, gevonden in Somalië en de Hoorn van Afrika; en Boswellia serrata, die groeit in de droge bossen van India.
De hars wordt geoogst via een proces dat gemmen wordt genoemd. Een oogstman maakt ondiepe insnijdingen in de schors van de boom met een gespecialiseerd schraapgereedschap — in Oman heet dit gereedschap een mingaf. De boom reageert op de wond door een melkachtige witte sap af te scheiden — een verdedigingsmechanisme vergelijkbaar met een bloedstolsel. Gedurende een tot twee weken hardt deze sap uit in de droge woestijnlucht tot onregelmatig gevormde, doorschijnende stukjes die "tranen" worden genoemd. Deze methode is sinds de oudheid nauwelijks veranderd. Plinius de Oudere beschreef het in zijn Natuurlijke geschiedenis (Boek XII) in de eerste eeuw.
De Wierookroute is een van de oudste handelsnetwerken in de menselijke geschiedenis. Eeuwen ouder dan de Zijderoute, verbond dit netwerk van land- en zeeroutes de productiecentra in Zuid-Arabië en de Hoorn van Afrika met de consumptiecentra in Egypte, Mesopotamië, het Levant en uiteindelijk Rome.
De rijkdom die door de wierookhandel werd gegenereerd was verbluffend. De koninkrijken van Zuid-Arabië stonden bij de Romeinen gezamenlijk bekend als "Arabia Felix" — het Gelukkige Arabië — vanwege hun welvaart. De Nabateeërs, die Petra en het noordelijke deel van de Wierookroute beheersten, werden buitengewoon rijk. Petra, die onwaarschijnlijke stad van tempels en graven uitgehouwen in rotsen, werd gefinancierd door de wierookhandel.
Waarom was wierook zo waardevol? Omdat het een functie vervulde die geen enkele andere substantie adequaat kon vervangen: het was het medium waarmee mensen met hun goden communiceerden. Het verbranden van wierook is een van de oudste en meest universele rituele praktijken. De logica is intuïtief: rook stijgt op. De rook stijgt dus op naar de hemel, naar het goddelijke rijk. Geparfumeerde rook is een offergave.
In het oude Egypte werd wierook dagelijks in tempels verbrand als offer. Het was een belangrijk ingrediënt van kyphi. Het werd gebruikt bij het mummificeren. In de Hebreeuwse Bijbel komt wierook op meerdere plaatsen voor, onder andere als een van de ingrediënten van de heilige wierook voorgeschreven in Exodus 30:34-36. Het christendom erfde het liturgische gebruik en breidde het uit. In de katholieke en orthodoxe praktijk wordt wierook verbrand tijdens de mis, bij begrafenissen en bij de inwijding van kerken. Het wierookvat is een van de meest herkenbare voorwerpen in de christelijke eredienst.
De islam waardeert ook wierook. Bakhoor — het verbranden van harsen en geurende houtsoorten — is een wijdverbreide praktijk in de Arabische wereld. De profeet Mohammed wordt in verschillende hadiths genoemd als iemand die het roken van wierook in huizen aanbeveelt.
In de parfumerie neemt wierook een bijzondere plaats in. Het geurprofiel is moeilijk precies te beschrijven omdat het op meerdere niveaus tegelijk werkt: het is harsachtig en balsamisch, maar ook citrusachtig en levendig; rokerig en kerkelijk, maar ook schoon en bijna mentholachtig; warm en aards, maar met een onverwachte transparantie.
De chemie achter deze complexiteit is goed in kaart gebracht. De essentiële olie van wierook bevat een mengsel van monoterpenen (alfa-pineen, limoneen, myrceen), sesquiterpenen en geoxideerde verbindingen waaronder incensol en incensolacetaat. Incensolacetaat heeft bijzondere wetenschappelijke interesse gewekt. Een studie uit 2008 door Arieh Moussaieff en collega's aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem, gepubliceerd in The FASEB Journal, toonde aan dat het TRPV3-ionkanalen activeert, wat anxiolytische en antidepressieve effecten produceert bij diermodellen. De hars ruikt niet alleen heilig; ze zou via een specifiek moleculair mechanisme een gemoedstoestand kunnen opwekken die bevorderlijk is voor de ervaring van het heilige.
Tegenwoordig is de handel in wierook een fractie van wat het in de oudheid was, maar het is niet onbeduidend. Oman blijft de meest prestigieuze bron. Maar de langetermijnvooruitzichten zijn zorgwekkend. Een studie uit 2019 door Frans Bongers en collega's aan Wageningen Universiteit, gepubliceerd in Nature Sustainability, voorspelde dat de populaties Boswellia in de komende twintig jaar met 50% kunnen afnemen. Dit is meer dan een economisch of milieuprobleem. Het is een culturele ramp die langzaam plaatsvindt.
De boog van dit verhaal verdient aandacht. Een boom die gewond is in een vijandige omgeving produceert een substantie om zichzelf te beschermen. Mensen ontdekken dat deze substantie, wanneer verbrand, rook produceert die naar niets anders ruikt. Ze bouwen handelsroutes om het te verkrijgen, koninkrijken om die routes te controleren, rituelen om het gebruik ervan te wijden. Ze vervoeren het door woestijnen op kamelenrug, over oceanen in de ruimten van dhows. Ze bestuderen het moleculair en ontdekken dat het op de hersenen werkt op manieren die precies overeenkomen met de subjectieve toestanden die ze al vijfduizend jaar beschrijven.
En nu, door een combinatie van hebzucht en nalatigheid, lopen ze het risico het volledig te verliezen. Wierook is niet zomaar een grondstof. Het is een artefact van de relatie tussen mensen en de natuurlijke wereld. Het verliezen ervan zou niet alleen een geur verliezen betekenen, maar een vijfduizend jaar durend gesprek tussen onze soort en het heilige, gedragen op een draad van rook.
