Lak en de herkomst ervan
De bekendste lak, soms 'echte' lak genoemd, is een lak op basis van urushiol die veel voorkomt in Oost-Azië. Ze wordt gewonnen uit het gedroogde sap van de lakboom, Toxicodendron vernicifluum. Andere soorten lak worden verwerkt uit uiteenlopende planten en insecten. Pogingen om de 'echte' lak van Oost-Azië na te bootsen, zoals het japanneren in Europa, worden vaak losjes imitatielak genoemd.
Urushi
Toxicodendron vernicifluum is een Aziatische boomsoort die van oorsprong voorkomt in China en het Indiase subcontinent en wordt gekweekt in delen van China, Japan en Korea. De boom wordt geteeld en afgetapt voor zijn giftige sap, dat dient als zeer duurzame lak. Het sap bevat de allergene stof urushiol, die haar naam dankt aan de Japanse naam van de soort, urushi. Ongepigmenteerde lak is donkerbruin, maar de meest voorkomende kleuren van urushiolafwerkingen zijn zwart en rood. Urushi-lak is zeer stabiel. Ze is bestand tegen alkaliën, zuren en alcohol en verdraagt temperaturen van meer dan 300 °C, maar uv-straling van de zon en andere bronnen kan haar aantasten. Het enzym laccase is naar lak genoemd: het werd voor het eerst bestudeerd in het sap van de Japanse lakboom, waar het helpt de lak te vormen.
Chemie van urushi
Urushiol vormt 60-65% van het sap en bestaat uit catecholderivaten met een lange alkylzijketen met onverzadigde dubbele bindingen. Door oxidatie en polymerisatie van urushiol in het sap, in aanwezigheid van vocht, vormt zich een harde lak. Het drogen is veeleisend, want het vereist ongeveer 70-90% relatieve luchtvochtigheid bij 20-30 °C.
Schellak
Schellak is een hars die het vrouwtje van de lakschildluis afscheidt op bomen in de bossen van India en Thailand. Het wordt van de schors van de bomen geschraapt, waar de lakschildluis, Kerria lacca, het afscheidt. Chemisch bestaat het voornamelijk uit aleuritinezuur, jalarinezuur, shellolzuur en andere natuurlijke wassen. Het wordt verkocht als droge vlokken en opgelost in alcohol tot vloeibare schellak, die wordt gebruikt als kwastkleurstof, voedingsglazuur en houtafwerking. Op hout aangebracht is opgeloste schellak een verdampingsafwerking: de alcohol verdampt en laat een beschermend laagje achter. Schellak is veel zachter dan urushi-lak, die zowel in chemische als in mechanische weerstand verreweg superieur is. Schellak was een van de overheersende houtafwerkingen in de westerse wereld, totdat nitrocellulooselak haar in de jaren 1920 en 1930 grotendeels verving.
Decoratie en andere lakken
Nadat de lak is aangebracht, volgt de decoratie; het aanbrengen van goudpoeder staat bekend als maki-e. Raden gebruikt inlegwerk van schelp en ivoor om voorwerpen te versieren die meestal een houten basis hebben. Shunkei-nuri wordt gemaakt met transparante lak op geel of rood gebeitst hout, zodat de natuurlijke nerf zichtbaar blijft. In de Kamakura-periode creëerden veel Japanse ambachtslieden Kamakurabori, een methode waarbij hout wordt gesneden en vervolgens met lak bedekt. Barniz de Pasto is een lakachtige vernistechniek die in de precolumbiaanse tijd ontstond en een specialiteit is van Pasto in Colombia; ze wordt gemaakt door op de hars van de Andes-struik mopa-mopa te kauwen.
