De plant
Papyrus is een vorstgevoelige, kruidachtige vaste plant. Hij groeit in overstroomde moerassen en langs de oevers van meren in heel Afrika, waar hij inheems is. Deze hoge, krachtige waterplant kan 4 tot 5 meter hoog worden. De stengels ontspruiten aan dikke, houtige wortelstokken. Aan de oevers van meren op grote hoogte kunnen de halmen tot 10 m meten. De driekantige groene stengels vormen een grasachtige pol. Elke stengel draagt bovenaan een dichte bos dunne, helder groene, draadvormige stralen van 10 tot 30 cm lang, die bij een jonge plant op een plumeau lijken. Aan de uiteinden van de stralen verschijnen uiteindelijk groenbruine bloemtrossen, waaruit bruine, nootachtige vruchten ontstaan. Boven de grond zijn geen bladeren zichtbaar; de jongere delen van de wortelstok zijn bedekt met roodbruine, papierachtige, driehoekige schubben, die botanisch gezien gereduceerde bladeren zijn. Er worden drie ondersoorten erkend: subsp. madagascariensis op Madagaskar, subsp. zairensis in Angola, Congo en DR Congo, en subsp. papyrus in de rest van het verspreidingsgebied.
Habitat en ecologie
Papyrus is een C4-zegge die over grote moerasgebieden in Afrika zeer productieve, uit één soort bestaande vegetaties vormt. Hij groeit in waterverzadigde bodem en in water tot 2 m diep, en geeft de voorkeur aan volle zon tot halfschaduw. In diepere moerassen van 1 tot 2 m is hij het hoofdbestanddeel van de drijvende, verwarde plantenmassa's die sudd worden genoemd. Op sommige plaatsen, zoals Bangweulu, vormt hij drijvende eilanden waarop vissers tijdelijke kampen kunnen opslaan. De bloeiende pluimen bieden nestplaatsen aan veel sociaal levende vogelsoorten. De bestuiving gebeurt door de wind en de rijpe vruchten worden door water verspreid. Behalve in Afrika komt hij voor op Madagaskar en in mediterrane gebieden zoals Sicilië en de Levant, en hij is in tropische streken over de hele wereld geïntroduceerd. Zijn beschermingsstatus is Niet bedreigd.
Teelt
De plant is relatief gemakkelijk uit zaad te kweken, al is het in Egypte gebruikelijker de wortelstok te splitsen. Eenmaal gevestigd groeit hij vrij snel en hij verkiest zeer vochtige grond of wortels die in het water staan. Vegetatieve vermeerdering, door de wortelstokken in kleine groepjes te splitsen en die gewoon te planten, is de aanbevolen manier om nieuwe planten te krijgen. Hij wordt beschouwd als winterhard in de USDA-winterhardheidszones 9 en 10, en is in Florida invasief geworden. Tegenwoordig wordt hij vaak als sierplant gekweekt.
Gebruik van de plant
Delen van de plant zijn eetbaar, en van de stengels, die goed drijven, kunnen boten worden gemaakt. Het merg van jonge scheuten werd zowel gekookt als rauw gegeten. De bloeiende pluimen werden aaneengeregen tot slingers voor de goden. Van de stengels werden ook zeilen, matten, doek en touw gemaakt. Van oudsher wordt de plant gebruikt voor het maken van hekken, daken en matten, evenals van vezelplaat en briketten.
Chemie
Over de lipidensamenstelling van papyrusknollen en over de essentiële oliën van de bovengrondse delen is gepubliceerd. De stengels bevatten lipofiele extractieven: 4,1% in de schors en 4,9% in het merg. Onder de steroïden van de stengels vormen vrije sterolen de meest voorkomende klasse, met 3080 mg/kg in de schors en 5420 mg/kg in het merg. Sitosterol is het meest voorkomende vrije sterol, met 1720 mg/kg in de schors en 2280 mg/kg in het merg. De meest voorkomende steroïde koolwaterstof in beide delen is stigmasta-3,5,22-trieen, met 430 mg/kg in de schors en 340 mg/kg in het merg. Esters van campesterol, stigmasterol en sitosterol werden eveneens in beide delen van de stengel aangetoond. De bovengrondse netto primaire productie van papyrus kan 136,4 t droge stof per hectare per jaar bedragen, en onderzoekers beschouwen hem als een mogelijke grondstof voor bioraffinaderijen.
Naam en etymologie
Het Engelse woord papyrus komt via het Latijn van het Griekse papyros, een leenwoord van onbekende, mogelijk pre-Griekse oorsprong. Het Grieks heeft een tweede woord, byblos, dat zou zijn afgeleid van de naam van de Foenicische stad Byblos. Theophrastus gebruikte papyros voor de plant als voedingsmiddel en byblos voor dezelfde plant wanneer die diende voor niet-voedingsproducten zoals touw, vlechtwerk of schrijfmateriaal. De specifiekere Griekse term biblos, waarvan woorden als bibliografie, bibliofiel en bijbel afstammen, verwijst naar de binnenbast van de plant. In het Egyptisch heette de plant wadj, tjufy of djet.
Verwante materialen
Cyperus scariosus is een andere zegge van hetzelfde geslacht, een kruidachtige vaste plant uit Australië en Nieuw-Guinea. Cypriol, ook nagarmothaolie genoemd, is een etherische olie die wordt gedestilleerd uit de wortels van Cyperus scariosus, niet uit papyrus. Het aroma wordt beschreven als houtig, aards, droog, kruidig, patchouli en vetiver.
