Gevonden in Melaleuca alternifolia (theeboom) / Pinus spp.
Appearance
Kleurloze heldere vloeistof
Odor Strength
Medium
Producing Countries
Australië, China, Verenigde Staten
Pyramid
Bovenaan
Zoete dennenhars op warm hout, met een transparantie van limoenschil en een lichte anijsachtige fluistering. Niet scherp of terpentijnachtig — zachter en ronder dan alfa-pineen, olieachtiger dan limoneen, met een vluchtige bloemige lift die na enkele uren verdwijnt. De minst voorkomende van de terpineenisomeren, en de meest aangename.
Zoet en dennenachtig zonder de terpentine-achtige scherpte van alpha-pineen. Een olieachtige, harsachtige warmte domineert de opening, direct gevolgd door een doorschijnende citrusnoot van limoenrasp — niet sappig, niet pittig, meer zoals gedroogde limoenrasp die in een houten kom ligt. Daaronder een lichte anijszoetheid die Arctander als kenmerkend beschreef: niet helemaal anijs, niet helemaal venkel, maar een zachte, ronde kwaliteit die voorkomt dat de dennengeur agressief wordt.
In vergelijking met gamma-terpineen (scherper, meer terpenisch, kruidig) is terpinoleen ronder en zoeter. In vergelijking met limoneen (helder, sappig, fruitig) is het houtachtiger en harsachtiger. De bloemige hint die sommige beoordelaars als lila-achtig omschrijven is echt maar extreem vaag — het registreert als een textuur in plaats van een noot. Op blotter is het molecuul na vier uur grotendeels verdwenen, waarbij alleen een lichte, schone, houtachtige-wasachtige spoor achterblijft.
Evolution over time
Immediately
Immediately
Zoete dennenopening met olieachtige warmte. Citrushelderheid van limoenschil. Een lichte anijszoetheid verzacht de terpeenaanval. Geen terpentine-ruwheid.
After a few hours
After a few hours
De den neemt snel af. Een korte houtachtig-kruidige fase met een lichte bloemige (lila-achtige) ondertoon. De anijskwaliteit wordt duidelijker naarmate de citrus vervaagt. Meestal verdwenen na drie of vier uur.
After a few days
After a few days
Vrijwel afwezig. Een lichte, schone, houtachtig-wasachtige rest op stof of proefstrook — nauwelijks waarneembaar. Een van de minst substantievolle monoterpenen in het palet van de parfumeur.
The Full Story
CAS 586-62-9. Molecuulformule C₁₀H₁₆, MW 136,24 g/mol. IUPAC: 1-methyl-4-(propan-2-ylidene)cyclohex-1-een. Een monocyclisch monoterpeen koolwaterstof — een van de drie terpineen-isomeren (alfa-terpineen, gamma-terpineen, terpinoleen), die alleen verschillen in de positie van de twee koolstof-koolstof dubbele bindingen binnen het p-menthaan skelet. Ook bekend als delta-terpineen.
De geur is zoet, dennenachtig en olieachtig, met een bijzondere anijsachtige ondertoon die het onderscheidt van scherpere terpeen-koolwaterstoffen. Arctander (1969) beschreef het als ‘lang niet zo scherp als pinene, vaak licht anijsachtig in zijn zoetheid, en over het algemeen vrij van terpentine-achtige tonen.’ Er is een lichte citrusachtige transparantie — limoen schil in plaats van citroensap — en een vluchtige bloemige fluistering die sommige beoordelaars vergelijken met sering. De algemene indruk is van warme dennenhars vermengd met koude lucht. Substantiviteit is slecht: ongeveer 4 uur op blotter bij 100%, waardoor het strikt een topnoot materiaal is.
Natuurlijke Voorkomen
Terpinoleen komt veel voor maar als een klein bestanddeel in de meeste essentiële oliën. In tea tree olie (Melaleuca alternifolia) vertegenwoordigt het typisch 1,5–3,5% van het vluchtige gedeelte. In peterseliebladolie (Petroselinum crispum) tot 8–13% afhankelijk van cultivar en oogstmoment. In Marokkaanse dennenolie (Pinus spp.) ongeveer 3,9%. Sporen tot kleine hoeveelheden komen voor in kardemom, marjolein, komijn, koriander, basilicum, piment, engelwortel, jeneverbes, gember, nootmuskaat, bergamot en bloedsinaasappel oliën. Het is het minst voorkomende van de terpineen-isomeren in de meeste plantchemotypen — gamma-terpineen en alfa-terpineen zijn doorgaans in hogere concentraties aanwezig.
Productie
Commerciële terpinoleen wordt voornamelijk geproduceerd door zuur-gekatalyseerde isomerisatie van alpha-pineen, afkomstig van sulfaatterpentijn (een afvalstroom van de papierpulpindustrie). Alpha-pineen behandeld met zuur-katalysatoren — minerale zuren, zeolieten, klei, of sulfonzuurharsen — herschikt zich tot een mengsel van monocyclische producten: limoneen, alpha-terpineen, gamma-terpineen, terpinoleen en p-cymeen, naast bicyclische producten (camfeen, tricycleen). Terpinoleen wordt gescheiden door precieze fractionele destillatie, verzameld in de kookfractie van 183–185°C. Commerciële zuiverheid: 90–100%. De terpentijngrondstof is hernieuwbaar, waardoor terpinoleen een bio-gebaseerde geurstof is.
Stabiliteit en Veiligheid
Zoals alle monoterpeen koolwaterstoffen met allylposities, is terpinoleen gevoelig voor auto-oxidatie bij blootstelling aan lucht. De resulterende hydroperoxiden en aldehyden kunnen contactallergenen zijn — een zorg die gedeeld wordt met limoneen, linalool en alpha-terpineen. Vers, goed opgeslagen materiaal (afgesloten, koel, <24 maanden) vertoont geen irritatie of sensibilisatie bij menselijke patchtests bij 10% concentratie. FEMA GRAS #3046. Orale LD₅₀ (rat): 4.390 mg/kg. Dermale LD₅₀ (konijn): >5.000 mg/kg.
Steffen Arctander, de Deens-Amerikaanse parfumeur wiens referentiewerk uit 1969 nog steeds de industriestandaard is, beschreef terpinoleen als 'zoet-dennenachtig, olieachtig en relatief aangenaam... lang niet zo scherp als pinene, vaak licht anijsachtig in zijn zoetheid, en over het algemeen vrij van terpentine-achtige tonen.' Die laatste eigenschap — een terpeen dat niet naar terpentine ruikt — is precies waarom het overleeft in dennenformuleringen waar grovere terpeenfracties zijn vervangen door synthetische stoffen.
Extraction & Chemistry
Extraction method: Terpinoleen wordt niet als een op zichzelf staand natuurlijk product gewonnen. Het wordt verkregen via twee routes: (1) Fractiedistillatie van terpentine of naaldboom-essentiële oliën, waarbij het zich concentreert in de kookfractie van 183–185°C samen met andere monoterpeen-hydrocarbons; (2) Zuurgekatalyseerde isomerisatie van alfa-pineen — de dominante industriële route — waarbij alfa-pineen uit sulfaatterpentine wordt behandeld met zuurkatalysatoren (mineralen, klei, zeolieten of sulfonzuurharsen), wat een mengsel produceert van limoneen, alfa-terpineen, gamma-terpineen, terpinoleen en kamfeen. Terpinoleen wordt uit dit mengsel gescheiden door nauwkeurige fractiedistillatie. Commercieel materiaal is doorgaans 90–100% zuiver. De uitgangsstof — terpentine — is een hernieuwbaar bijproduct van de papierpulpindustrie, waardoor terpinoleen bio-based is.
Molecular Formula
C10 H16
CAS Number
586-62-9
Botanical Name
Gevonden in Melaleuca alternifolia (theeboom) / Pinus spp.
IFRA Status
Geen IFRA-beperking. FEMA GRAS #3046. TGSC raadt aan tot 50% in geurconcentraat. Geen irritatie of sensibilisatie bij menselijke patchtesten met 10%. Echter, zoals alle monoterpeen koolwaterstoffen, oxideert terpinoleen bij blootstelling aan lucht tot hydroperoxiden — geoxideerde fracties kunnen huidallergenen worden. Bewaar afgesloten, koel, gebruik binnen de houdbaarheidsdatum (24+ maanden).
Synonyms
ALPHA-TERPINOLENE · TERPINOLENE
Physical Properties
Odor Strength
Medium
Lasting Power
4 uur bij 100,00 %
Appearance
Kleurloze heldere vloeistof
Boiling Point
183,00 tot 185,00 °C. @ 760,00 mm Hg
Flash Point
148,00 °F. TCC (64,44 °C.)
Specific Gravity
0,88000 tot 0,89000 @ 25,00 °C.
Refractive Index
1,46000 tot 1,46400 @ 20,00 °C.
In Perfumery
Topnootmodifier in dennen-, naaldboom- en citrus-kruidige composities. Terpinoleen functioneert voornamelijk als een natuurlijkheidsmiddel — het draagt bij aan de zoete, olieachtige, harsachtige kwaliteit die synthetische dennenakkoorden meer naar echte naaldbomen doet ruiken. In huishoudelijke geuren (reinigers, luchtverfrissers, dennenolieproducten) wordt het in aanzienlijke concentraties gebruikt als frisheidsversterker en reodorant. In fijne parfumerie is de rol subtieler: een achtergrondterpeen die houtachtig-groene openingen ondersteunt zonder hardheid op te leggen. Het molecuul vormt een brug tussen dennen- en citrusregisters. Het zit tussen alfa-pineen (scherper, meer terpentijnachtig) en limoneen (helderder, meer fruitgericht), en biedt een middenkarakter dat terpeencomposities verzacht. Het mengt met andere monoterpenen — gamma-terpineen, alfa-terpineen, terpinen-4-ol — in gereconstrueerde theeboom-, marjolein- en jeneverbesakkoorden. De anijszoetheid (opgemerkt door Arctander) biedt een onverwachte brug naar kruidige-aromatische noten zoals basilicum, dragon en venkel. TGSC raadt gebruik aan tot 50% in geurconcentraat, hoewel toepassingen in fijne parfumerie zelden boven 1–5% uitkomen. Substantiviteit is slecht — ongeveer 4 uur op blotter bij 100% — wat de rol beperkt tot topnootopeningeffecten. Zoals alle monoterpeen-hydrocarbonen is terpinoleen gevoelig voor auto-oxidatie bij blootstelling aan lucht, waarbij peroxiden en aldehyden ontstaan die huidallergieën kunnen veroorzaken. De versheid van het materiaal is belangrijk.
