Identiteit en isomeren
CAS 586-62-9. Moleculaire formule C₁₀H₁₆, MW 136,23 g/mol. IUPAC: 1-methyl-4-(propan-2-ylideen)cyclohex-1-een. Terpinoleen is ook bekend als delta-terpineen. Het is een van de terpinenen, een groep isomere koolwaterstoffen die als monoterpenen worden geclassificeerd. De terpinenen delen dezelfde moleculaire formule en hetzelfde koolstofskelet, maar verschillen in de positie van hun koolstof-koolstofdubbele bindingen. Alle vier terpinenen zijn kleurloze vloeistoffen. Van de vier isomeren heeft β-terpineen geen bekende natuurlijke bron, terwijl γ-terpineen en δ-terpineen, dat terpinoleen is, uit verschillende plantenbronnen zijn geïsoleerd.
Een gegevenshandboek over organische verbindingen geeft Terpinoleen een brekingsindex van 1,4883 bij 20 °C/D.
PubChem registreert Terpinoleen als verbinding 11463, met de IUPAC-naam 1-methyl-4-propan-2-ylideencyclohexeen. Terpinoleen wordt in SMILES-notatie geschreven als CC1=CCC(=C(C)C)CC1. Terpinoleen verschijnt als een waterwitte tot licht amberkleurige vloeistof.
Chemie
De retentie-index van terpinoleen is 1089,43 op een DB5-gaschromatografiekolom en 1286,14 op een Carbowax-kolom. Bij 25 °C reageert het met hydroxylradicalen met een snelheidsconstante van 2,25 × 10⁻¹⁰ cm³/molecuul·s, met nitraatradicalen bij 5,20 × 10⁻¹¹ cm³/molecuul·s en met ozon bij 7,3 × 10⁻¹⁶ cm³/molecuul·s. Bij 22 °C wordt de ozonsnelheidsconstante gegeven als 1,0 × 10⁻¹⁴ cm³/molecuul·s.
Fysische eigenschappen
Terpinoleen is een olieachtige vloeistof, kleurloos tot lichtgeel. Het is onoplosbaar in water en minder dicht dan water. De oplosbaarheid in water is 9,5 mg/L bij 25 °C. Het is mengbaar met ethanol en di-ethylether en oplosbaar in benzeen en koolstoftetrachloride. De dichtheid is 0,8632 g/cm³ bij 15 °C.
De constante van de wet van Henry is 2,62 × 10⁻² atm·m³/mol bij 25 °C. Het kookt bij 183–185 °C bij 760 mm Hg, en een handboek geeft 187 °C. Het smeltpunt ligt onder 25 °C. De dampdruk is 0,74 mm Hg bij 25 °C en de log Kow is 4,47. Het is ook oplosbaar in alcohol, ether, glycol en oliën.
Natuurlijk voorkomen
Net als γ-terpineen is terpinoleen uit verschillende planten geïsoleerd. Tea tree-olie wordt gewonnen uit de bladeren van Melaleuca alternifolia en bevat volgens ISO 4730 1,5-5,0% terpinoleen. Terpinoleen, p-cymeen, α-terpineol en α-pineen vormen samen ongeveer 15% van tea tree-olie. Melaleuca alternifolia is inheems in het zuidoosten van Queensland en aan de noordoostkust van New South Wales, Australië.
Gebruik
Terpinoleen wordt gebruikt voor de productie van kunststoffen en harsen.
Veiligheidsgegevens
De orale LD50 van terpinoleen bij ratten is 4.390 mg/kg. Bij verhitting tot ontleding komen scherpe rook en irriterende dampen vrij. De stof is ingedeeld als ontvlambare vloeistof en draagt veiligheidslabels voor ontvlambaarheid en irritatie.
Terpinenen vergeleken
De vier terpinenen zijn te onderscheiden aan hun CAS-nummers: het α-isomeer is 99-86-5, het β-isomeer 99-84-3, het γ-isomeer 99-85-4 en terpinoleen, het δ-isomeer, 586-62-9. Ook hun kookpunten verschillen: α-terpineen kookt bij 173,5-174,8 °C, β-terpineen bij 173-174 °C en γ-terpineen bij 183 °C, terwijl terpinoleen bij 183-185 °C kookt. α-Terpineen is geïsoleerd uit kardemom- en marjoleinolie, terwijl β-terpineen uit sabineen is bereid. Planten die terpinenen produceren zijn onder meer Cuminum cyminum, Melaleuca alternifolia, Cannabis, Origanum syriacum, Coriandrum sativum en Monarda fistulosa.
Identificatie en kwaliteiten
Andere chemische namen voor terpinoleen zijn p-mentha-1,4(8)-dieen en 1,4(8)-terpadieen. Het EINECS-nummer is 209-578-0 en het FEMA-nummer is 3046. Commercieel materiaal wordt gespecificeerd met een assay van 96,00 tot 100,00 % en een dampdichtheid van 4,7. Reagensleveranciers verkopen ook technische kwaliteiten van ten minste 85% en purumkwaliteiten van ten minste 95,0% volgens gaschromatografie.
Voor vlampunten in een gesloten kroes worden 64 °C en 37,2 °C gemeld uit verschillende bronnen. De verdampingssnelheid is hoog. De bulkdichtheid is 7,2 lb per gallon bij 15,5 °C, en daarnaast is een dichtheidsbereik van 0,872-0,882 vastgelegd. Naast een log Kow van 4,47 is een log P van 4,24 vastgelegd.
Commerciële productie
Een zuivere terpinoleengraad die aan parfumeurs wordt verkocht, wordt geclassificeerd als een synthetisch molecuul, en de leverancier ervan geeft Pinus elliottii als botanische bron.
Gebruik in parfum en smaakstof
In de parfumerie en het geurwerk dient terpinoleen als geurstof, en het wordt ook gebruikt als smaakcomponent in sommige smaakformuleringen. In consumentenproducten levert de commerciële graad limoen- en zeste-noten en verleent frisheid en een levendige opening aan parfums. De smaak wordt beschreven als enigszins zoet met een citrusaroma, en ook als terpeenachtig. Een leverancier beschrijft de smaak als houtig, terpeenachtig, citroen- en limoenachtig, met een lichte kruidige en bloemige nuance.
Biologische en veiligheidsnotities
Terpinoleen behoort tot de bosmonoterpenen met formule C₁₀H₁₆ die zijn onderzocht op therapeutisch potentieel bij inflammatoire ziekten. Het UN-transportnummer is 2541.
Terpinoleen in andere etherische oliën
De Internationale Standaard voor tea tree-olie stelt terpinen-4-ol op 35,0–48,0%, γ-terpineen op 14–28% en α-terpineen op 6,0–12,0%. Die drie samen vormen ongeveer 70% tot 90% van de hele olie. De olie is kleurloos tot lichtgeel, en het aroma is beschreven als citrus, kruidig, terpeenachtig, nootmuskaat en den. De samenstelling verandert wanneer de olie aan lucht wordt blootgesteld en oxideert.
Tea tree-olie kan allergische reacties veroorzaken, die waarschijnlijker worden naarmate de olie ouder wordt en de samenstelling verandert, en oxidatieproducten die door licht en lucht ontstaan, kunnen daarvoor verantwoordelijk zijn. De bladolie van Pinus flexilis, door hydrodestillatie verkregen uit een boom op het terrein van de Idaho Botanical Garden, bevat 1,0% terpinoleen naast α-pineen (37,1%) en β-pineen (21,9%).
De bladolie van drie Tunesische variëteiten van Cupressus sempervirens bevat 1,76% terpinoleen in var. horizontalis, 2,52% in var. pyramidalis en 2,33% in var. numidica. In oliën van populaties van var. numidica in het gouvernement Siliana bedroeg terpinoleen 2,4% tot 2,8%.
Ontdek alle zeven extraits in de Discovery Set.