Botanie
Kattenkruid (Nepeta cataria) is een kruid uit de muntfamilie. Het komt van oorsprong voor in Zuid- en Oost-Europa, in noordelijke delen van het Midden-Oosten en in Centraal-Azië. De plant is wijdverbreid genaturaliseerd in Noord-Europa, Nieuw-Zeeland en Noord-Amerika. Het is een kortlevende vaste plant van 30 tot 100 cm hoog, meestal met meerdere stengels. Carl Linnaeus beschreef de soort in 1753. De cultivar Nepeta cataria 'Citriodora', ook citroenkattenkruid genoemd, heeft bladeren met een sterke citroengeur. Nepeta cataria wordt geteeld als sierplant voor tuinen.
Chemie
Nepetalacton is het belangrijkste bestanddeel van de etherische olie van Nepeta cataria. Nepetalacton is een bicyclisch monoterpeen. Nepetalactonen vormen een groep stereo-isomeren, analoog aan de iridoïden, die worden gevormd door kattenkruid en enkele andere planten van het geslacht Nepeta. In olie van kattenkruid dat in Iran werd geteeld, waren twee nepetalacton-isomeren in alle groeistadia de hoofdbestanddelen, met 55–58% en 30–31,2%. De nepetalacton-isomeren waren in alle groeistadia het hoofdbestanddeel en bereikten hun maximum in het stadium van de bloemknopvorming.
De samenstelling van de olie is niet overal gelijk. De hoeveelheid van de hoofdbestanddelen varieert met de herkomst van de plant, de bodem en het klimaat, het ontwikkelingsstadium en de manier waarop het plantaardige materiaal vóór de destillatie wordt gedroogd. Een olie van N. cataria uit Bulgarije had als hoofdbestanddelen β-citronellol (26,31%), geraniol (15,92%), neral (11,45%), nerol (9,56%), carvacrol (6,04%) en β-citronellal (5,35%). In die olie was het gehalte aan nepetalactonen zeer laag. Enkele studies vonden in kattenkruidolie helemaal geen nepetalactonen en meldden 1,8-cineol en alfa-citral als de meest voorkomende bestanddelen.
Er worden vijf chemotypen van kattenkruid onderscheiden, waaronder één waarin nepetalactonen overheersen en andere die rijk zijn aan geraniol of aan nerol. Ook werden een intermediair chemotype en een chemotype rijk aan caryofylleenoxide waargenomen. Bij citroenkattenkruid zijn de enzymen die geraniol omzetten in nepetalactonen inactief, waardoor geraniol, nerol, hun aldehyden geranial en neral, en citronellol de olie domineren.
Effecten op insecten en katten
Nepetalacton werkt afstotend op muggen en vliegen. Met stoom gedestilleerde kattenkruidolie weert insecten, met name muggen, kakkerlakken en termieten. Nepetalactonen trekken katten aan en veroorzaken het gedrag dat kattenkruid bij huiskatten opwekt. Ongeveer een derde van de katten reageert niet op kattenkruid. Katten nemen nepetalacton waar via hun reukepitheel, niet via het orgaan van Jacobson (vomeronasaal orgaan).
—
Gerelateerd: Alpha Pinene · Angelica · Angelica Root · Angelica Root Oil · Artemisia · Barrenwort · Beachheather · Behini Tree
